Artrodeza stawu skokowego (usztywnienie)
Artrodeza stawu skokowego to metoda leczenia operacyjnego, której celem jest zniesienie bólu wynikającego z zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych lub nienaprawialnych uszkodzeń pourazowych stawu. Artrodeza może mieć także na celu korekcję ciężkich deformacji stopy i stawu skokowego, np. stopy końsko-szpotawej, utrwalonej stopy płasko-koślawej, deformacji neurogennych, deformacji w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS) czy stopy Charcota. Artrodeza może być ponadto rozważana w nieodwracalnych niedowładach celem uzyskania stabilizacji stopy i poprawy funkcji podporowej kończyny.
Na czym polega zabieg artrodezy?
Zabieg artrodezy polega na:
- usunięciu powierzchni stawowych (resztek chrząstki
pokrywającej końce stawowe, patologicznych wyrośli kostnych, sklerotycznej
kości podchrzęstnej), - dodatkowym wycięciu klinów kostnych celem skorygowania
osi stawu (jeśli zachodzi taka potrzeba), - uzyskaniu stabilnej kompresji odłamów kostnych
poprzez zastosowanie zespolenia (śrubami, płytkami, zewnętrznie aparatem Ilizarova),
Połączone ze sobą kości zrastają się podobnie jak po złamaniu. W miejscu artrodezy nie ma już stawu – w okolicy poddanej artrodezie ruch zostaje całkowicie zniesiony. Efektem artrodezy jest niwelacja bólu oraz korekcja nieprawidłowego ustawienia stawu skokowego i/lub stopy.
Artrodeza stawu skokowego i stopy – zakres usztywnienia
- artrodeza stawu skokowego górnego
(skokowo-goleniowego) – zrost kości piszczelowej i skokowej, - artrodeza stawu podskokowego – zrost kości
piętowej i skokowej, - artrodeza piszczelowo-skokowo-piętowa – zrost
kości piszczelowej, skokowej i piętowej, - potrójna artrodeza stępu – zrost kości skokowej
i piętowej, a także kości piętowej z sześcienną i kości skokowej z kością łódkowatą.
Kwalifikacja do zabiegu artrodezy
Decyzja o wykonaniu artrodezy powinna być podejmowana rozważnie. Należy upewnić się co do:
- wyczerpania możliwości leczenia zachowawczego (zaopatrzenie
ortopedyczne i ortotyczne, leczenie farmakologiczne, rehabilitacja, fizykoterapia
przeciwbólowa), - możliwości wykonania innych zabiegów
operacyjnych, np. wszczepienia endoprotezy stawu skokowego (jeśli pacjent
kwalifikuje się do tego rodzaju zabiegu), - świadomości pacjenta co do istoty i skutków
zabiegu artrodezy.
Kwalifikacja do zabiegu artrodezy odbywa się w oparciu o analizę radiogramów:
- RTG stawu skokowo-goleniowego w projekcji przednio-bocznej,
- RTG całej stopy wraz ze stawem
skokowo-goleniowym w projekcji bocznej, - RTG stopy w projekcji przednio-bocznej.
Wszystkie zdjęcia RTG powinny zostać wykonane w pozycji stojącej pacjenta. Analiza powyższych radiogramów pozwala ustalić zakres artrodezy – tj. ile stawów powinno zostać usztywnionych, by uzyskać zniesienie dolegliwości bólowych. Po usztywnieniu stawu, przyległe do niego stawy będą kompensacyjnie pracować w zwiększonym zakresie ruchu. Gdy przyległe stawy do chorego stawu posiadają w miarę zdrową chrząstkę, ich ruchomość zapewni stopie dobrą funkcję. Jeśli natomiast przyległe stawy posiadają już zmiany zwyrodnieniowe, ich zwiększona eksploatacja doprowadzi do szybszego rozwoju zwyrodnienia i pojawienia się dolegliwości bólowych. W tym wypadku lepszym rozwiązaniem będzie objęcie artrodezą wszystkich powiązanych ze sobą biomechanicznie stawów, które cechuje przynajmniej średniozaawansowany proces zwyrodnienia.
W przypadku artrodezy korekcyjnej radiogramy pozwalają określić umiejscowienie artrodezy oraz ocenić wymaganą wielkość resekcji tkanki kostnej z ewentualnym wykorzystaniem przeszczepów kostnych. Pomocne może być także wykonanie tomografii komputerowej stopy i stawu skokowego z rekonstrukcją 3D.
Artrodeza stawu skokowego górnego
Artrodeza stawu skokowo-goleniowego jest często wykonywana w przypadku pourazowych zmian zwyrodnieniowych, które powstały w wyniku niereperowalnych ubytków chrząstki stawowej i złamań obejmujących powierzchnię stawową. Zaleca się, aby artrodezę rozważać 1-2 lata po urazie, zwłaszcza jeśli dolegliwości bólowe stawu po urazie są w miarę stabilne. Czasami zdarza się, że staw ulega ankylozie (samoistnemu usztywnieniu), wskutek czego objawy bólowe same zanikają i nie jest już potrzebny zabieg operacyjny. Wyjątek stanowią przypadki z zaburzeniem osiowości stawu skokowego (nadmierna koślawość, szpotawość) oraz złamania z przemieszczeniem.
Artrodeza skokowo-goleniowa może być wykonywana artroskopowo, z dostępu małoinwazyjnego lub otwartego*. Wybór dostępu operacyjnego należy do ortopedy wykonującego zabieg. W każdym przypadku oczekiwanym efektem artrodezy jest uzyskanie stabilnego zrostu w optymalnym ustawieniu stawu skokowego:
- ustawienie neutralne w płaszczyźnie strzałkowej –
pomiędzy zgięciem grzbietowym a podeszwowym, - 0-5° koślawości w płaszczyźnie czołowej,
- symetryczna rotacja względem przeciwnej kończyny
lub 10-20°
rotacji względem stawu kolanowego tej samej kończyny.
W przypadku korekcji osi stawu i wycięcia większego klina kostnego często konieczne jest zastosowanie przeszczepów kostnych, które można pozyskać z kości strzałkowej lub talerza kości biodrowej. Wykorzystuje się także specjalne granulaty kostne. Pożądaną pozycję stawu stabilizuje się śrubami, płytą wraz z śrubami lub zewnętrznym aparatem Ilizarova.
Artrodeza a endoproteza stawu skokowego
Do tej pory artrodeza stawu skokowego stanowiła złoty standard leczenia zaawansowanego zwyrodnienia stawu skokowego, głównie ze względu na dobre wyniki w zakresie funkcji stopy po zabiegu. Izolowane usztywnienie stawu skokowego górnego nie upośledza chodu, ponieważ część ruchu zgięcia grzbietowego jest przejmowana przez staw Choparta w śródstopiu. Z drugiej strony, w ostatnich latach udało się znacznie ulepszyć modele endoprotez stawu skokowego, a ponadto wielu ortopedów zdobyło odpowiednie doświadczenie w wykonaniu tego rodzaju zabiegów. W związku z tym po odpowiedniej kwalifikacji pacjenta do endoprotezoplastyki udaje się uzyskiwać coraz lepsze wyniki wczesne leczenia, w wielu grupach zbliżone do artrodezy. Efekty endoprotezoplastyki stawu skokowego czekają na potwierdzenie w badaniach z długoletnim modelem obserwacji.
Przeczytaj więcej o endoprotezie stawu skokowego.
Artrodeza podskokowa
Artrodezę stawu podskokowego najczęściej wykonuje się po złamaniu kości piętowej z objęciem powierzchni stawowej stawu skokowo-piętowego. W planowaniu artrodezy bardzo istotna jest ocena:
- zaawansowania zmian zwyrodnieniowych pozostałych
stawów stopy, - ewentualnych zaburzeń osiowości (koślawości,
szpotawości).
Stabilizację artrodezy uzyskuje się dzięki dwóm śrubom wprowadzanym od strony pięty w kierunku kości skokowej.
Potrójna artrodeza stępu
Potrójna artrodeza stępu oznacza usztywnienie 3 stawów:
- skokowo-piętowego,
- skokowo-łódkowatego,
- piętowo-sześciennego.
Potrójna artrodeza stępu jest często wykonywana w zmianach zwyrodnieniowych pochodzenia zapalnego, np., w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS).
Artrodeza piszczelowo-skokowo-piętowa
Artrodezę piszczelowo-skokowo-strzałkową wykonuje się w przypadku zaawansowanych zmian destrukcyjnych obecnych jednocześnie w stawie skokowo-goleniowym (stawie skokowym górnym) oraz stawie skokowo-piętowym (stawie skokowym dolnym). Zabieg przeprowadza się najczęściej z dostępu bocznego z usunięciem części kości strzałkowej. Stabilizacja uzyskiwana jest dzięki wprowadzeniu od strony pięty długiego gwoździa śródszpikowego, który przechodzi przez piętę, kość skokową i kość piszczelową.
Rekonwalescencja po artrodezie stawu skokowego
Stopa jeszcze na sali operacyjnej zostaje ustabilizowana opatrunkiem gipsowym, który zdejmowany jest po około 6 tygodniach. Po zdjęciu gipsu można rozpocząć stopniowe obciążanie operowanej stopy pod warunkiem noszenia specjalnej ortezy – buta marszowego (Walkera). W niektórych przypadkach lekarz może zadecydować o przedłużonym okresie odciążania kończyny. Konsolidacja kości powinna być kontrolowana na zdjęciach rentgenowskich. Pełny zrost kości uzyskiwany jest po około 3 miesiącach od zabiegu. Rehabilitacja po artrodezie nakierowana jest głównie na odtworzenie ekonomicznego wzorca chodu.
—
*Dostępy operacyjne w artrodezie
- Artrodeza artroskopowa – artroskop (miniaturowa
kamera), frezy kostne i inne potrzebne narzędzia wprowadzane są do środka stawu
przez kilkumilimetrowe otwory wykonane w skórze. Obraz pola operacyjnego jest
rejestrowany przez artroskop, ortopeda widzi wnętrze stawu i narzędzia na
ekranie monitora. Artrodeza artroskopowa może być wykonywana w przypadkach, gdy
nie zachodzi konieczność korekcji osi stawu, a operator posiada doświadczenie w
technikach artroskopowych stawu skokowego i stopy. - Artrodeza z dostępu małoinwazyjnego –
ortopeda wykonuje niewielkie nacięcia, przez które wprowadza potrzebne narzędzia,
cięcie jest znacznie mniejsze niż w przypadku klasycznego dostępu na otwarto, - Artrodeza na otwarto – ortopeda wykonuje
cięcie umożliwiające pełne uwidocznienie stawu i swobodne wykonanie resekcji
powierzchni stawowych pod bezpośrednią kontrolą wzroku. Dostęp na otwarto umożliwia
precyzyjną korekcję ustawienia osi stawu skokowego z uzupełnieniem ubytków
przeszczepami kostnymi. Dostęp otwarty daje również większą pewność uzyskania
stabilnego zespolenia i odpowiedniego stopnia kompresji, które jest kluczowe
dla wytworzenia zrostu kostnego.
—
Na podstawie:
Boszczyk A. „Artrodeza skokowo-goleniowa i podskokowa” [w:] Napiontek M. [red.] „Stopa i staw skokowo-goleniowy w praktyce ortopedycznej” Medipage Warszawa 2018, s. 435-445.